Không giống nhiều biểu tượng khác được tạo dựng trong một giai đoạn rõ rệt, áo dài Việt Nam được hình thành qua một tiến trình lâu dài, đan cài những lớp trầm tích văn hóa, chính trị và thẩm mỹ. Hành trình ấy không phải là đường thẳng mà là một dòng chảy mềm mại, liên tục biến đổi theo bối cảnh xã hội nhưng vẫn giữ được bản sắc riêng biệt như chính tinh thần Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử. Nguồn gốc của áo dài Việt Nam đến từ đâu và như thế nào Sago sẽ cùng độc giả khám phá để hiểu rõ hơn về trang phục truyền thống đặc biệt này.
Trước khi áo dài có hình dáng như ngày nay, trang phục phụ nữ Việt chủ yếu gồm yếm, váy và áo tứ thân. Những loại trang phục ấy phản ánh một xã hội nông nghiệp, nơi sự linh hoạt, thoải mái và phóng khoáng được ưu tiên hơn những quy tắc nghiêm ngặt về hình thức. Nhiều nhà nghiên cứu nhân học cho rằng đây là giai đoạn mà thẩm mỹ mềm mại, uyển chuyển đã bắt đầu hình thành trong cảm quan Việt, một dạng mỹ học nghiêng về sự tự nhiên hơn là tính kiểu cách. Chính điều này tạo nên “tầng nền” cho những dạng trang phục sau, trong đó có áo dài. Không thể hiểu áo dài nếu tách nó khỏi nền văn hóa bản địa này – một nền văn hóa đề cao nữ tính, sự hòa hợp với thiên nhiên và tính thực dụng của đời sống lúa nước.
Nguồn gốc của áo dài – Thế kỷ XVII – XVIII
Bước sang thế kỷ XVII – XVIII một biến cố chính trị quan trọng đã tác động mạnh đến trang phục đó là cải cách y phục của chúa Nguyễn Phúc Khoát ở Đàng Trong. Trong nỗ lực khẳng định quyền lực và bản sắc văn hóa riêng trước Đàng Ngoài, triều đình Đàng Trong tiếp thu một số yếu tố từ trang phục Mãn Thanh như khuy cài, cổ đứng, tay hẹp nhưng lại Việt hóa chúng theo phong cách mềm mại hơn, sử dụng chất liệu lụa địa phương và phù hợp với khí hậu nhiệt đới. Đây là thời điểm mà kiểu áo năm thân xuất hiện – chính là hình dáng tiền thân của áo dài. Cải cách này cho thấy trang phục không đơn thuần là nhu cầu thẩm mỹ hay tiện dụng mà còn mang chức năng chính trị, thể hiện ý chí tự chủ và tinh thần địa phương trong bối cảnh phân tranh. Sự xuất hiện của đặc điểm áo dài này đã đánh dấu bước ngoặt, khi trang phục Việt bắt đầu chuyển từ cấu trúc rộng rãi, phóng khoáng sang cấu trúc ôm sát hơn, có đường lối rõ ràng và mang nhiều ý nghĩa tượng trưng.
Hãy cùng Sago tiếp tục tìm hiểu về nguồn gốc của áo dài Việt Nam trong thế kỷ tiếp theo.
Thế kỷ XIX
Đến thế kỷ XIX áo ngũ thân dưới thời Nguyễn đã trở thành kiểu phục trang phổ biến đối với tầng lớp trí thức, quan lại và phụ nữ thành thị. Nếu nhìn dưới góc độ văn hóa học, ta thấy áo ngũ thân là biểu hiện của một hệ giá trị đạo đức Nho giáo được thể hiện qua hình thức thẩm mỹ năm thân áo tượng trưng cho ngũ thường, hàng khuy ngay ngắn thể hiện sự chính trực còn đường cắt kín đáo tạo cảm giác đoan trang, nền nã – những phẩm hạnh được đề cao trong bối cảnh xã hội phong kiến. Nhưng điều quan trọng nhất là áo ngũ thân đã thiết lập nên những yếu tố thẩm mỹ cốt lõi của áo dài hiện đại, hai tà trước – sau, cổ cao, độ dài quá gối, đường xẻ tà sâu; Từ đây áo dài đã có một cấu trúc ổn định để những thế hệ sau tiếp tục kế thừa và cách tân.
=>> Bạn có thể quan tâm: Top các mẫu áo dài cách tân nữ đẹp nhất Tết 2021
Thế kỷ XX
Đến đầu thế kỷ XX quá trình đô thị hóa và ảnh hưởng từ phương Tây đã làm bùng nổ những cải cách thẩm mỹ mới. Các họa sĩ Trường Mỹ thuật Đông Dương, đặc biệt là Cát Tường (Le Mur) và Lê Phổ đã nhìn áo ngũ thân bằng con mắt thị giác hiện đại và họ tái cấu trúc nó bằng kỹ thuật may phương Tây. Phom vai được nâng lên, tay áo thu nhỏ lại, eo được chiết tạo đường cong mềm, chất liệu lụa mỏng ngoại nhập giúp tà áo buông rủ uyển chuyển hơn. Kết quả là sự ra đời của “áo dài Le Mur”, một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử thời trang Việt Nam.
Dưới góc độ mỹ thuật học áo dài Le Mur là sự hòa quyện của cấu trúc thẳng – dọc đặc trưng Đông Á và tinh thần hiện đại của phương Tây. Nó không còn là trang phục nặng tính biểu tượng đạo đức như áo ngũ thân mà trở thành một sản phẩm thẩm mỹ mang tính thời trang dành cho người phụ nữ đô thị. Đây chính là nền móng đưa áo dài bước vào tiến trình hiện đại hóa và thậm chí một số người còn coi là nguồn gốc của áo dài cách tân sau này.
Hãy cùng Sago tiếp tục tìm hiểu về nguồn gốc của áo dài Việt Nam trong thế kỷ tiếp theo.
Nguồn gốc của áo dài – Chiến tranh và sau 1954
Chiến tranh và chia cắt sau năm 1954 tiếp tục tạo nên những biến thiên trong thẩm mỹ. Miền Bắc trong điều kiện kinh tế và xã hội bao cấp sử dụng áo dài theo hướng giản lược, kín đáo và tiết chế. Ở miền Nam đặc biệt là Sài Gòn áo dài biến đổi mạnh mẽ với màu sắc tươi sáng, họa tiết lớn, chất liệu phong phú, phom dáng ôm sát hơn. Hai miền Nam – Bắc hình thành hai dòng thẩm mỹ khác nhau nhưng lại bổ sung cho nhau giúp di sản áo dài trở nên phong phú hơn.
Không khó để nhận ra rằng mỗi biến thể áo dài lại phản ánh tâm thức xã hội đương thời: sự kín đáo gắn với tinh thần kỷ luật tập thể của miền Bắc còn sự phóng khoáng và thời trang gắn liền với nhịp sống đô thị miền Nam.
Hãy cùng Sago tiếp tục tìm hiểu về nguồn gốc của áo dài Việt Nam trong thế kỷ tiếp theo.
=>> Bạn có thể quan tâm: Áo dài Việt Nam, hơn 5 điều thú vị có thể bạn chưa biết
Sau năm 1975
Sau năm 1975 và đặc biệt từ thời kỳ Đổi mới 1986, áo dài bước vào giai đoạn được “biểu tượng hóa”. Nó trở thành trang phục của lễ hội, nghi lễ ngoại giao, giáo dục, du lịch. Áo dài từ chỗ từng là trang phục đời sống, nay được nâng lên vị thế của một ký hiệu văn hóa, một dạng “ngôn ngữ nhận diện quốc gia”. Quá trình này diễn ra song song với sự trỗi dậy của ý thức bản sắc: trong bối cảnh toàn cầu hóa, các quốc gia càng có nhu cầu định vị mình qua những biểu tượng đặc trưng và áo dài Việt Nam đáp ứng hoàn hảo nhu cầu đó. Nó mềm mại, khác biệt, dễ nhận diện đồng thời chứa đựng chiều sâu lịch sử đủ để đại diện cho cả một nền văn hóa.
Ngay cả trong thời hiện đại, áo dài vẫn tiếp tục biến đổi. Các nhà thiết kế như Minh Hạnh, Sĩ Hoàng, Võ Việt Chung… đã đưa áo dài ra sàn diễn quốc tế, sử dụng các kĩ thuật cắt dựng đương đại, kết hợp chất liệu mới, họa tiết cách tân, tạo ra những biến thể sang trọng nhưng vẫn giữ được “căn cước Việt”. Điều thú vị là dù thay đổi bao nhiêu áo dài vẫn trung thành với cấu trúc hai tà đặc trưng và dáng mềm – những yếu tố đã trở thành bản chất của nó suốt hàng trăm năm. Đây là điều mà nhiều trang phục truyền thống khác không làm được: giữ được tinh thần cốt lõi trong khi không ngừng thích ứng.
Từ góc nhìn văn hóa học áo dài trở thành biểu tượng của Việt Nam không chỉ vì vẻ đẹp của nó mà vì khả năng “tiếp biến” tuyệt vời. Trang phục này có khả năng hấp thụ yếu tố ngoại lai nhưng luôn tái cấu trúc chúng theo thẩm mỹ bản địa từ ảnh hưởng người Chăm, kỹ thuật may Trung Hoa, đường cong phương Tây cho đến cảm quan thời trang đương đại. Chính sự mềm dẻo văn hóa ấy khiến áo dài trở thành hình ảnh lý tưởng của người Việt uyển chuyển nhưng kiên định, tiếp thu nhưng không hòa tan, luôn đổi mới nhưng vẫn nhận ra được cội nguồn.
Lịch sử áo dài do đó không phải là lịch sử của một loại trang phục tĩnh tại mà là lịch sử của một dòng chảy liên tục. Dòng chảy ấy chảy từ văn hóa bản địa Đông Sơn đến cải cách Đàng Trong, từ mỹ thuật cổ truyền đến nghệ thuật Đông Dương, từ sự biến động của hai miền đất nước đến bước tiến hội nhập sau Đổi mới. Khi nhìn vào áo dài ta nhìn thấy không chỉ thời trang mà là cả một tiến trình văn hóa, nơi các ảnh hưởng giao nhau, va đập rồi dung hợp thành một biểu tượng độc đáo mà không quốc gia nào khác có. Đó là lý do vì sao khi một tà áo dài khẽ đung đưa trong gió nó không chỉ gợi lên vẻ đẹp của người phụ nữ mà còn làm ta cảm nhận được sự sống của lịch sử – một lịch sử mềm mại, bền bỉ và chưa bao giờ ngừng chuyển động. Và đây chính là câu chuyện về nguồn gốc áo dài của Việt Nam mà chúng tôi muốn được chia sẻ hôm nay.
Discussion about this post